वसुबारस — मातृत्व आणि संपन्नतेचा उत्सव
वसुबारस हा दीपावलीचा पहिला दिवस. पण तो फक्त सणाचा आरंभ नाही — तो मातृत्वाचा गौरवदिन आहे. या दिवशी “वासरांसहित गायींची” पूजा केली जाते, कारण त्या आपल्या जीवनाचा पाया आहेत — अन्न, आरोग्य, संपन्नता आणि प्रेम यांची प्रतीकं. “वसु” म्हणजे संपत्ती, आणि “बारस” म्हणजे बारावा दिवस; पण खरी ‘वसुबारस’ ही समृद्धीच्या मातृत्वाची पूजा आहे.
माणूस ज्या क्षणी गोधनात देवत्व पाहतो, त्या क्षणी त्याचं जीवन पवित्र होतं. म्हणून वसुबारस हा फक्त पूजाविधी नाही — तो जीवनदृष्टीचा उत्सव आहे, जिथे ममत्व आणि कृतज्ञता या दोन भावना एकरूप होतात.
वसुबारस : मातृत्व, कृतज्ञता आणि समृद्धी
दीपोत्सवाचा आरंभ ज्या दिवसाने होतो तो दिवस म्हणजे वसुबारस. या एका दिवसात आपली संस्कृती जणू स्वतःचं हृदय उघडून दाखवते — जिथे संपत्तीचं मूळ मातृत्वात शोधलं जातं आणि समृद्धीचा आरंभ कृतज्ञतेतून होतो.
“वसुबारस” हा शब्द दोन अर्थांनी सुंदर आहे — वसु म्हणजे संपत्ती, आणि बारस म्हणजे बारावा दिवस. पण खरी संपत्ती ही धान्य, पैसा किंवा वस्तूंमध्ये नसून जीवन देणाऱ्या शक्तीत आहे. म्हणून या दिवशी गोधनाची — म्हणजेच गायींची पूजा केली जाते. गाय ही आपल्या संस्कृतीत फक्त जनावर नाही; ती मातृत्वाचं मूर्त रूप आहे. ती देत असते — काही मागत नाही. ती पोसते, वाढवते, आणि आपल्याला आपल्या अस्तित्वाची जाणीव करून देते.
मातृत्वाचा आरंभ : वसुबारस
वसुबारसचा दिवस म्हणजे मातृत्वाचा उत्सव. आपली आई जशी आपल्याला दूध देऊन पोसते, तशीच पृथ्वीमाता गोधनाच्या रूपाने जगाला पोसते. या दोन्ही ‘मातां’च्या सान्निध्यात जीवन टिकून राहतं.
गाय म्हणजे पृथ्वीचं मृदुल रूप — संयम, शांतता आणि सातत्य यांचं प्रतीक. तिच्या नजरेत आक्रोश नाही, तिच्या श्वासात हिंसा नाही. तिच्या अंगाखांद्यावरून माणूस नांगरतो, जग चालतं, संस्कृती वाढते.
म्हणूनच या दिवशी गोधनाचं पूजन म्हणजे — “मातृत्वा, तुला माझा नमस्कार” असं म्हणणं आहे.
कृतज्ञतेचा संस्कार,
आजच्या काळात माणूस प्रत्येक गोष्टीचा उपयोग जाणतो, पण कृतज्ञता विसरला आहे. वसुबारस हा त्या विस्मरणावर औषध आहे.
गोधनाला ओवाळताना आपण वस्तूला नव्हे तर सेवेच्या भावनेला नमतो.
त्या ओवाळणीच्या फुलांत एक आदर असतो, त्या आरतीच्या ज्योतीत एक कृतज्ञता असते — “तू मला पोसतेस, म्हणून मी जगतो.”
ही जाणीव केवळ गायीसाठी नाही, तर प्रत्येक त्या सजीवासाठी आहे जो आपल्याला देतो — पृथ्वी, जल, वायू, अग्नी, आकाश — सगळे आपले पोषणकर्ते आहेत.
वसुबारस हा या पंचमहाभूतांना आणि त्यांच्या मातृभावाला केलेला एक सामूहिक नमस्कार आहे.
संपन्नतेचा खरा अर्थ,
आपण म्हणतो, “दीपावळी आली म्हणजे समृद्धी येते.” पण समृद्धी म्हणजे नेमकं काय?
समृद्धी म्हणजे वस्तूंचं अधिक प्रमाण नव्हे, तर अभय आणि आनंदाचं वातावरण.
जिथे भीती नाही, तिथे समृद्धी असते. जिथे कृतज्ञता आहे, तिथे संपत्ती आहे.
वसुबारस हा त्या समृद्धीचा आरंभ आहे — कारण या दिवशी आपण भक्ती आणि व्यवहाराचा संगम साधतो.
गाय ही व्यवहारातील आधार आहे — शेती, अन्न, आरोग्य या सर्वांचं मूळ तिच्याकडे आहे;
आणि तिचं पूजन हे भक्तीचं प्रतीक आहे — जिथे व्यवहाराला देवत्व दिलं जातं.
हाच तो भारतीय दृष्टिकोन — व्यवहारात देव पाहणं आणि देवात व्यवहार ओळखणं.
वसुबारस आणि जीवनतत्त्व
जर आपण थोडं खोल पाहिलं, तर वसुबारस म्हणजे जीवनाच्या चक्राची आठवण आहे.
गाय वासराला जन्म देते, वासरातून पुन्हा जीवन पुढे जातं.
मातृत्वातून निर्मिती होते, निर्मितीतून संस्कार, आणि संस्कारातून संस्कृती.
हा क्रम अखंड चालू असतो. म्हणूनच वसुबारस हा फक्त उत्सव नाही — तो जीवनतत्त्वाचा ध्यानमंत्र आहे.
या दिवशी आपण “जीवनाचं पालन करणाऱ्या प्रत्येक शक्तीचा” सन्मान करतो.
ही शक्ती कधी गायीच्या रूपात असते, कधी मातृभूमीच्या रूपात, कधी स्त्रीच्या रूपात, तर कधी ब्रह्मचैतन्याच्या रूपात.
आधुनिक काळातील अर्थ,
आज आपण संगणकाच्या युगात जगतो, पण आपल्या अंतःकरणात अजूनही गोधनाचं तेज आहे — कारण ती आपल्याला सेवेचं, दयाळूपणाचं आणि संतुलनाचं स्मरण करून देते.
गाय केवळ गोधन नाही, ती धर्म आणि अर्थ यांचं मिलन आहे.
ज्याच्या जीवनात कृतज्ञता आहे, त्याचं प्रत्येक कर्म पूजनीय होतं.
आणि म्हणूनच वसुबारस हा सण म्हणजे —
“अरे मनुष्या, थांब थोडा, बघ तुझ्या आजूबाजूला —
तुला पोसणाऱ्यांना वंदन कर,
त्यांना पूज, त्यांच्यात देवत्व ओळख.”
उपसंहार : मातृत्वाच्या छायेत दीपोत्सव
दीपोत्सवाचा पहिला दिवसच वसुबारस असावा यामागे एक गूढ अर्थ आहे.
प्रकाशाच्या सणाची सुरुवात अंधार घालवण्याने होत नाही; ती मातृत्वाच्या स्मरणाने होते.
कारण मातृत्व म्हणजे प्रकाशाचं मूळ.
गाय, आई, पृथ्वी — या सगळ्यांमध्ये तोच तेजोमय आत्मा आहे, जो पोषण करतो, देतो, आणि कुठेही कमी पडत नाही.
म्हणून जेव्हा आपण गोधनाला नमतो, तेव्हा आपण खऱ्या अर्थाने जीवनाला नमतो.
त्या नमस्कारात देव, धर्म, व्यवहार, प्रेम आणि संपन्नता — हे सगळं एकत्र येतं.
असं हे आपलं भारतीय मन — जिथे प्रत्येक सण फक्त आनंदाचा नाही, तर अर्थाचा उत्सव असतो.
वसुबारस म्हणजे त्या अर्थाचा आरंभ —
मातृत्वाच्या छायेत सुरू होणारा, प्रकाशात विलीन होणारा —
जीवनाचा खरा दीपोत्सव.
