धनत्रयोदशी (किंवा धनतेरस) हा दिवाळीच्या पंचदिवसी उत्सवातील पहिला दिवस मानला जातो. तो कार्तिक कृष्ण पक्षाच्या त्रयोदशी तिथीला येतो. या दिवशी संपत्ती, आरोग्य आणि दीर्घायुष्य यांची आराधना केली जाते.
धार्मिक आणि सांस्कृतिक अर्थ – ‘धन’ म्हणजे संपत्ती, समृद्धी आणि आरोग्य,
‘त्रयोदशी’ म्हणजे कृष्णपक्षातील तेरावा दिवस. या दिवशी धन्वंतरि भगवानाचा जन्म झाला, अशी पौराणिक कथा आहे. म्हणूनच या दिवसाला ‘धन्वंतरि जयंती’ असेही म्हणतात.
पौराणिक पार्श्वभूमी
समुद्र मंथनाच्या वेळी धन्वंतरि भगवान अमृतकलश घेऊन प्रकट झाले. ते भगवान विष्णूंचे अंशावतार असून, त्यांनी मानवजातीला आरोग्य आणि आयुर्वेद यांचा वर दिला. म्हणून या दिवशी आरोग्य आणि दीर्घायुष्य यासाठी प्रार्थना केली जाते.
धनत्रयोदशीचे महत्त्व
1. धनलक्ष्मी पूजन: या दिवशी सायंकाळी घर झाडून स्वच्छ करून दीपप्रज्वलन केले जाते आणि लक्ष्मीपूजनाची सुरुवात होते.
2. धन्वंतरि पूजन: आरोग्य देवतेच्या स्वरूपात धन्वंतरि यांची पूजा केली जाते. आयुर्वेद ग्रंथ, औषधी आणि आरोग्य साधनांचे पूजन केले जाते.
3. नवीन धातू विकत घेणे: या दिवशी सोनं, चांदी किंवा नाणं घेण्याची परंपरा आहे. ते शुभ मानले जाते.
4. दीपदान: यमराजाच्या नावाने दक्षिण दिशेला दीप लावण्याची प्रथा आहे — त्याला “यमदीपदान” म्हणतात. यामुळे अकालमृत्यूपासून रक्षण होते, असा विश्वास आहे.
आध्यात्मिक अर्थ
धनत्रयोदशी केवळ बाह्य संपत्तीचा उत्सव नाही; तो आत्मसमृद्धीचा आरंभबिंदू आहे.
धन म्हणजे काय? केवळ पैसा नव्हे — आरोग्य, समाधान, सुसंस्कार, आणि विवेक हेसुद्धा धनच.
या दिवशी आपण आपले शरीर, मन आणि बुद्धी शुद्ध करण्याची प्रतिज्ञा घ्यावी.
शरीर हे ‘धन’ आहे, ज्यात आत्मा हा परमधन आहे — हाच दिवस त्या धनाचा सन्मान करण्याचा आहे.
धनत्रयोदशी : बाह्य संपत्ती ते अंतःसमृद्धी
दिवाळीच्या पहिल्या दिवशी येणारी धनत्रयोदशी ही केवळ सोनं-चांदी खरेदी करण्याची वा लक्ष्मीपूजनाची परंपरा नाही; ती आपल्या जीवनातील धनाचं खऱ्या अर्थानं पुनर्मूल्यांकन करण्याची संधी आहे.
धन म्हणजे नेमकं काय?
सामान्यतः धन म्हटलं की पैसा, संपत्ती, घर, दागदागिने हेच डोळ्यासमोर येतं. पण ऋषिजनांनी धनाची व्याख्या वेगळी केली —
“आरोग्यं धनसंपदा, संतोषं परमं सुखं.”
शरीराचं आरोग्य, मनाचा संतोष, आणि आत्म्याची स्थिरता — हेच खऱ्या अर्थानं धन आहे.
ज्याचं मन शांत आहे, ज्याचं विवेक स्थिर आहे, आणि ज्याच्या अंतःकरणात कृतज्ञता आहे, तोच खरा धनवान.
धन्वंतरि तत्त्व — आरोग्याचा अधिपती
समुद्रमंथनातून जेव्हा धन्वंतरि प्रकट झाले, तेव्हा त्यांनी अमृतकलश हातात धरला होता. तो अमृत केवळ शरीराचं नव्हे, तर जीवनाचं आणि चेतनेचं अमृत होतं.
धन्वंतरि आपल्याला सांगतात — “शरीर हे साधन आहे, साध्य नव्हे.”
जेव्हा आपण शरीर आणि मनाची योग्य निगा राखतो, तेव्हा आपली कर्मशक्ती, बुद्धी आणि भक्ती तिन्ही तेजस्वी होतात.
बाह्य दीप आणि अंतःदीप
धनत्रयोदशीच्या रात्री लावलेला “यमदीप” आपल्याला मृत्यूची आठवण करून देतो. तो भय नव्हे, तर जागृती निर्माण करणारा दीप आहे.
तो सांगतो —
“जीवन क्षणभंगुर आहे; म्हणूनच प्रत्येक क्षण प्रकाशमय बनवा.”
जेव्हा बाह्य दीपांबरोबरच आपण अंतःकरणातला दीप प्रज्वलित करतो — विवेकाचा, करुणेचा, आणि प्रामाणिकतेचा — तेव्हाच खरी दिवाळी सुरू होते.
अंतःसमृद्धीची ओळख
अंतःसमृद्धी म्हणजे काय?
ती म्हणजे स्वतःशी, समाजाशी, आणि निसर्गाशी सुसंवाद राखणं. जेव्हा आपण आभार मानतो, तेव्हा अंतःसमृद्धी फुलते. जेव्हा आपण लाभाशिवाय कर्म करतो, तेव्हा अंतःसमृद्धी दृढ होते. आणि जेव्हा आपण सर्व प्राणिमात्रांत भगवंत पाहतो, तेव्हा ती समृद्धी तेजस्वी बनते.
उपसंहार
धनत्रयोदशीचा खरा अर्थ म्हणजे —
धनत्रयोदशी हा दिवस आपल्याला सांगतो, “संपत्ती मिळवण्यापेक्षा ती जपणं आणि तिचं सदुपयोग करणं अधिक महत्त्वाचं आहे.” आरोग्य, संतुलन, आणि विवेक ह्याच खऱ्या अर्थानं दिवाळीपूर्वीच्या अंतर्गत प्रकाशाची सुरुवात आहेत. “जिथे बाह्य सुवर्ण तेज देतं, तिथे अंतःकरणाचं सुवर्ण तेजस्वितेचा मार्ग दाखवतं.” म्हणून या धनत्रयोदशीला केवळ सोनं विकत न घेता, आपला विवेक आणि करुणा नव्याने उजळवू या. आरोग्य, समाधान, आणि आत्मज्योती हाच आपला सर्वात मोठा खजिना आहे.
