शरम आणि भीतीचा आरसा
अर्थगर्भ चिंतन
संसार, व्यवसाय, आणि दैनंदिन कर्म यांबद्दल माणसाच्या मनात एक अपराधभाव, एक लाज असते. पण ती लाज खऱ्या अर्थाने अज्ञानातून जन्मलेली असते. संन्यासी आला की व्यापाऱ्याला आपलं काम हलकं वाटतं. पण काम हलकं की जड हे त्याच्या हेतूवर अवलंबून असतं. हेतू शुद्ध असेल, तर कृतीही पवित्र ठरते. हेतू हलका असेल, तर कृतीही हलकीच ठरेल.
अर्जुन आणि रघुराज यांनी युद्ध केलं, पण त्यांचा हेतू उन्नत होता — धर्मसंरक्षणाचा. म्हणून त्यांना त्याची शरम वाटली नाही. गर्भवास आणि भीतीचा भेद कथा-कीर्तनांमध्ये गर्भवासाचं वर्णन इतकं भयानक रंगवलं जातं की लोकांना त्याची भीती वाटते. पण ती भीती काल्पनिक आहे. आपण सर्वांनी तो टप्पा अनुभवला आहे, पण कोणाला त्याचं दुःख स्मरणात आहे का? नाही.
मग जे अनुभवलं नाही, त्याबद्दल का रडायचं? भीती ही वास्तवावर नव्हे, कल्पनेवर उभी असते. गर्भवासाची भीती जशी काल्पनिक आहे, तशीच मृत्यूचीही भीती आहे. जी व्यक्ती या भीतीला ओळखते आणि तिच्यावर मात करते, ती जीवन आणि मरण दोन्ही आनंदाने स्वीकारू शकते.
मुख्य संदेश
“हेतू शुद्ध ठेवा, कृतीत लाज नाही राहणार. आणि कल्पित भीतींपासून मनाला मुक्त करा, मग जीवन आणि मृत्यू दोन्ही प्रसन्नतेने स्वीकारले जातील.”
कधी कधी आपल्या जीवनात काही गोष्टींची आपल्यालाच शरम वाटते. आपण व्यापारी आहोत, संसारिक आहोत, मुलं-बाळं आहेत, व्यवहार करतो — आणि हे सगळं सांगताना आपल्या आवाजात एक हलकीशी संकोचाची छटा असते. पण प्रश्न असा आहे की यात शरम कशाची? शरम येते ती तेव्हाच, जेव्हा आपला हेतू हलका असतो. कृती पवित्र की अपवित्र हे कृतीवर नाही तर मनाच्या हेतूवर ठरतं. जर हेतू उन्नत असेल — तर युद्धात उतरलेला अर्जुनही पवित्र ठरतो, आणि न्यायासाठी राज्य करणारा रघुराजही तेजस्वी वाटतो.
पण हेतू स्वार्थाचा असेल तर देवळातली आरतीसुद्धा अहंकाराचं प्रदर्शन बनते. म्हणूनच जीवनात शरम येऊ नये म्हणून कृती लपवू नका — हेतू शुद्ध करा. कारण ज्यांचा हेतू निर्मळ आहे, त्यांना कोणत्याच कृतीची लाज नसते. भीती हे देखील त्याच मूळातून उगवतं — अज्ञान आणि कल्पना. आपल्याला जन्माच्या आधीचा, गर्भवासाचा त्रास कोणी आठवतो का? नाही. पण कथा-कीर्तनात तो इतका भयानक रंगवतात की आपण त्याची भीती बाळगू लागतो.
खरं तर, अनुभव नसताना निर्माण झालेली ही भीती कल्पनेचा खेळ आहे. म्हणून लेखक सांगतो — “ज्याचा अनुभव नाही, त्याबद्दल का रडायचं?” अगदी तसंच मरणाचं आहे. गर्भवासाची भीती जशी काल्पनिक आहे, तशीच मृत्यूचीही आहे. आपण मरण्याआधी शंभर वेळा मरतो — विचारांनी, भीतीने, कल्पनांनी. पण जो हे ओळखतो की मरण म्हणजे फक्त एका अवस्थेचं दुसऱ्यात रूपांतर आहे, त्याच्यासाठी मृत्यूदेखील एक सुंदर प्रवास ठरतो.
जीवनात दोन गोष्टी आवश्यक आहेत — एक शुद्ध हेतू आणि दुसरी निर्भयता.
हेतू शुद्ध असेल तर कृती तेजस्वी होते, आणि निर्भयता असेल तर जीवन प्रसन्न होतं.
तेव्हाच माणूस म्हणू शकतो — “माझ्या कृतीत लाज नाही, आणि माझ्या प्रवासात भीती नाही.” शरम आणि भीतीचा आरसा आपल्याला आपल्या अंतरंगाची जाणीव करून देतो. त्यात दिसणारं प्रतिबिंब कसं आहे, हे आपल्या हेतूवर आणि समजुतीवर ठरतं.
