Superiority complex and Inferiority complex मानवस्वभावातील दोन छाया
गुरुता ग्रंथी प्रबळ झाली तर कधी कधी ती माणसाला फार नुकसानकारक ठरते. राजकीय दृष्ट्या बघाल तर गेल्या महायुद्धात जर्मन व जपानी लोक हरले त्याला दुसरी अनेक कारणे होती. मात्र आज मी जे सांगणार आहे ते कारण तेव्हाच्या परिस्थितीचा ज्यांनी अभ्यास केला असेल त्यांना माहिती असेल. आपण आध्यात्मिक नजरेने विचार करतो आहोत तर त्याच्या पुरताच मी या विषयावर प्रकाश टाकतो. तसे तर अनेक कारणामुळे जर्मन आणि जपानी लोक हरले आहे. त्याचं एकच एक असं कारण नाही. पण जी कोणती पाच-पन्नस कारण त्याला आहेत त्यातलं एक मोठं कारण असं की, त्या दोघांना रात्रंदिवस असं शिकवलं जात होतं की, ‘या जगात तुमच्या विरुद्ध उभे राहण्याची ताकद कोणातही नाही. तुम्ही सर्व समर्थ आहात. तुमचा पराजय करेल असा कोणी जन्मलेलाच नाही.’ लहानपणा पासून या दोन्हींच्या सैन्यात हे असंच शिक्षण दिलं जात होतं आणि त्यामुळे दोन्हीच्या डोक्यातल्या या अतिरेकी खुमारीने जगू लागले. अर्थात त्यामुळे झटक्यात ते प्रगतीच्या पथावर पुढे गेलेले दिसले खरे, पण अशा लोकांचा पराजय पचविण्याची तयारी असत नाही. म्हणूनच त्यांचा एक पराभव होताच त्यांचं मनोबल खचलं. सुरुवातीच्या दिवसात दोन-चार विजय त्यांनी खेचून आणले असले तरी एखादा पराभव होताच असे लोक खचून जातात. हिरोशिमा वरती ॲटम बॉम्ब पडताच जपानी लोकांची जी प्रतिक्रिया होती ती तिथल्या समाजशास्त्रज्ञांनी आणि मानसशास्त्रज्ञाने नोंदवून ठेवली आहे. पहिली प्रतिक्रिया जपानी मिलिटरी ची अशी होती की, ‘अरे! आमचा पराभव करणारा कोणीतरी आहे!’ आणि जपानी लोक पूर्णपणे खचून गेले. त्या दिवसापर्यंत त्यांचा असा समज होता की, ‘आम्ही तर थेट सूर्यामधून उपजलो आहोत. तेव्हा आमचा कोणी पराभवच करू शकत नाही.’
याच्याहून अगदी उलट, ब्रिटिश सैनिकांना शिकविण्यात आलं होतं, ‘तुम्हाला सुसज्ज व शिस्तबद्ध सैन्याशी लढाईच आहे. त्यात तुम्हाला अनेक वेळा पराभव स्वीकार कारावा लागेल.’ त्याचा परिणाम असा झाला की पराभव होऊन देखील ते पुन्हा उभे राहू शकले. V for Victoria म्हणजे काय? पराभव झाल्यावरही पुन्हा उभे राहणारेच V for Victoria असं म्हणत होते. त्याच्या उलट जर्मनीचा एक पराभव होताच त्याने ते लोक पार खचून गेले. कारण की त्यांच्यात गुरुता ग्रंथीच काय ती पोहोचण्यात आली होती. परंतु मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पहाल तर लघुता ग्रंथी आणि गुरूता ग्रंथी या दोन्हीही महत्त्वाच्या आहेत.
गुरुता ग्रंथी म्हणजे स्वतःला इतरांपेक्षा अधिक सामर्थ्यवान, अधिक महत्त्वाचा, अधिक अभेद्य समजणं. आणि लघुता ग्रंथी म्हणजे मी काही नाही, मी कमी आहे, माझ्यामुळे काही होणार नाही — अशी स्वतःकडे कमीपणाने पाहण्याची वृत्ती. मानसशास्त्र सांगते की दोन्हीही टोकं धोकादायक आहेत. आध्यात्मिक परंपरा तर सांगते की, दोन्ही ग्रंथी अहंकाराच्याच दोन बाजू आहेत.
१. गुरुता ग्रंथीचा अतिरेक: भ्रमाचा किल्ला
जर्मनी आणि जपानचं उदाहरण अतिशय योग्य आहे. त्यांच्या मनात लहानपणापासून रोवून ठेवलेली भावना: “आमचा पराभव शक्यच नाही.” यामुळे मानसिक लवचिकता नष्ट झाली. आणि पहिलाच मोठा धक्का बसताच मनोबल पूर्णपणे कोसळलं.
गुरुता ग्रंथी माणसाला जिंकण्यासाठी धाडस देते, पण हार पचवण्याची ताकद देत नाही. हेच त्यांचं सर्वांत मोठं दुर्बल स्थान ठरलं. ही वृत्ती माणसाला दोन प्रकारे मोडते:
1. भ्रमाचा आधार मोडतो आणि माणूस तुटून पडतो.
2. वास्तवाचा सामना करण्याची क्षमता हरवते.
हीच अवस्था आपल्याही छोट्या आयुष्यात घडते — जेव्हा आपण स्वतःला “मीच योग्य, मीच श्रेष्ठ” म्हणत राहतो आणि वास्तव एखाद्या पराभवासारखे समोर येते, तेव्हा अहंकाराचे सर्व आधार कोसळतात.
२. लघुता ग्रंथीचा अतिरेक: भीतीची बेडी
लघुता ग्रंथी असणारा माणूस जगाशी झगडण्याआधी स्वतःलाच हरवतो. त्याची लढाई सुरू होताच संपते. गुरुता अहंकाराकडे नेतं आणि लघुता आत्मविश्वास हरवते. दोन्हीही स्थिती संतुलन भंगतात.
३. दोन्ही ग्रंथी महत्त्वाच्या का? — स्वभावाची खरी रचना
हा तुमचा शेवटचा वाक्य फार प्रभावशाली आहे: “मानसशास्त्राच्या दृष्टीने पहाल तर लघुता ग्रंथी आणि गुरुता ग्रंथी या दोन्हीही महत्त्वाच्या आहेत.” हो — कारण दोन्हीही भावना योग्य स्तरावर असतील तरच व्यक्तिमत्त्व परिपक्व होतं.
लघुता
→ विनय शिकवते
→ चुका मान्य करायला तयार करते
→ शिकण्याची वृत्ती जागृत ठेवते
गुरुता
→ आत्मविश्वास देते
→ उभं राहण्याची ताकद देते
→ पुढे जाण्याची हिंमत देते
जीवनाच्या मार्गावर चालताना ही दोन्ही भावनांची हेलकावे देणारी नौका आहे. एक टोक जड झालं तरी नौका उलटते.
४. आध्यात्मिक दृष्टीकोन: संतुलन म्हणजे सौंदर्य
अध्यात्म म्हणतं:
“मी काही नाही” नाही. “मीच सर्व आहे”ही नाही. “मी हे साधन आहे — परमशक्तीचा प्रवाह ज्या मधून वाहतो.” हीच शुद्ध नम्रता. हीच खरी गुरुता — गौरवाची नव्हे, गुणांची. ब्रिटिशांनी आपली कमजोरी आधी मान्य केली, आणि म्हणूनच ते पुन्हा उभे राहू शकले. जपान-जर्मनीने आपली अभेद्यता मान्य केली — म्हणूनच पराभवाने त्यांना गिळून टाकलं.
दैनंदिन जीवनातही हेच लागू होतं: जे म्हणतात “मी कधी चुकत नाही”, ते एक दिवस खचतात. जे म्हणतात “मी काही करू शकत नाही”, ते कधीही वाढत नाहीत.
५. तत्त्वबोध: संतुलनच विकासाचं रहस्य
जीवनातील खरी परिपक्वता तेव्हा येते. जेव्हा दोन्ही भावनांना योग्य स्थान मिळतं: नम्रता जी जमिनीवर ठेवते आत्मविश्वास जो आकाशाकडे नेतो ही दोन्ही पंखं असली कीच माणूस उंच भरारी घेऊ शकतो.
