आपल्या हातात काय?—जीवनाच्या खेळाची खरी समज
आपण अनेकदा म्हणतो— “शास्त्रीजी, माझ्या मते उपनिषदे फार चांगली नाहीत!” पण जग थांबून तुमचं मत ऐकायला बसलं आहे का?
ही पहिलीच गोष्ट समजून घ्यायला हवी की, या सृष्टीत आपल्या मताला काडीचाही भाव नाही. आपण जन्मलो तेव्हा कुणी आपलं मत घेतलं का— “कुठल्या घरात जन्म हवा?”, “कसले आई-वडील हवेत?”, “कसले शरीर हवं?” नाही!
सगळ्यांनी मरीन-ड्राईव्हवर बंगला मागितला असता तर? सगळ्यांनी शाकुंतलेसारखी पत्नी मागितली असती तर? सगळ्यांनी ‘एक्के’च मागितले असते तर?
निसर्ग कधीच आपल्या मनाने चालत नाही.
जन्म मिळाला—त्यात मत नाही. आई-वडील मिळाले—त्यात मत नाही. शरीर मिळालं—त्यात मत नाही. बुद्धी मिळाली—त्यात मत नाही. विद्या मिळाली—तीसुद्धा फक्त परिश्रमावर नव्हे, योगावर चालते. मुलं कशी निपजतील—त्यातही मत नाही.
तुम्ही पत्ते खेळायला बसलात तरी तुमच्या इच्छेप्रमाणे ‘एक्के’ येत नाहीत. पान पिसल्यावर जी पानं मिळतील त्यांच्यावर खेळता येणे—हीच कला.
जीवनही असंच पानं वाटतं. कधीकधी तासभर खेळूनही एकही चांगलं पान हातात येत नाही. कधीकधी दहा जन्म गेल्यावरही ‘बंगला’ दिसत नाही. यात अन्याय नाही—यात नियम आहे. अर्जुनाची द्विधा—आपल्याही आयुष्यात काही वेळा सद्गुणी व्यक्तीलाही नालायक आई-वडील मिळतात. तो त्यांची काळजी घेतो, त्यांच्यात जीवन झिजवतो. त्यांना सोडून दिलं तर नीतीशास्त्र दोष देतं; सांभाळलं तर जीवशास्त्र, भावशास्त्र, अध्यात्मशास्त्र हे तीनही फटके देतात.
अशी स्थिती अर्जुनासारखी— “लढू की नको?”, “करू की नको?”— ही आपल्याही जीवनात वारंवार येते. शरीराबद्दल मत? कोण विचारतो? नसतं तर सगळेच उंच, गोरे, सुंदर आणि तंदुरुस्त जन्मले असते! पत्नीबद्दल मत? लाख अपेक्षा असतात—नाक जरा कमी, डोळे जरा जास्त, केस असे… पण स्वतःचा आरसा पाहण्याइतकी शहाणपणाची दृष्टी नसते. शेवटी जी मिळते तीच “शाकुंतला” मानून संसार करावा लागतो— हा व्यवहारशास्त्राचा नियम आहे.
मुलं किती व्हावीत—यातही मत नाही. राहतील तीच आपली. कधी चांगली निपजतील—कधी कुसंस्कारी. भगवान श्रीकृष्णाचा मुलगाही अधर्माकडे गेला असल्यावर अजून कोणाचं उदाहरण द्यायचं? मग आपल्या हातात काय? हा प्रश्न मोठा आहे, आणि दिसायला कठीणही.
जन्म, आई-वडील, शरीर, बुद्धी, नशीब, पत्नी, मुलं— या सर्वात आपल्या हातात काहीही नाही.
पण एक गोष्ट मात्र आपल्या हातात आहे— “जे मिळाले त्यातून खेळ करून दाखवण्याची क्षमता.” पत्त्यांचा खेळ ज्याला अवगत आहे तो कोणत्याही पानावरून जिंकू शकतो.
जीवनही तसंच आहे— पान देणारा आपण नसतो; पण पान खेळणारा आपणच असतो.
उपनिषदेंची ही शिकवण खोल आहे— जीवनाचा बहुतेक भाग आपल्या हाती नसतो. पण त्या अनिश्चिततेतून उभं राहण्याची शक्ती, समज, मीमांसा, संयम,
आणि “जसे आहे त्यात सर्वोत्तम कसे करावे”— ही कला मात्र मनुष्याच्या हातात असते.
निष्कर्ष
जीवनातल्या बहुतांश गोष्टी आपल्याला निवडता येत नाहीत. पण त्यांचा स्वीकार, त्यातील योग्य खेळ, आणि त्या खेळातील आपल्या चेतनेची उंची— ही मात्र पूर्णपणे आपल्या हातात आहे. हीच जीवनाची समज असून हीच अध्यात्माची सुरुवात आहे.
