श्रेष्ठ धर्म आणि कनिष्ठ धर्म — अध्यात्माचे दोन स्तर
वेदांत एक सुंदर आणि अतिशय सूक्ष्म भेद करतो— कनिष्ठ धर्म (Lower Duty) आणि श्रेष्ठ धर्म (Higher Duty).
हा भेद न समजल्यामुळे मनुष्याचा अर्धा आयुष्य “गोंधळात” जातो. आणि हा भेद समजला की उरलेलं आयुष्य “प्रकाशात”.
१. कनिष्ठ धर्म — जो जगाच्या नजरेत मोठा, पण आत्म्याच्या दृष्टीने छोटा.
कनिष्ठ धर्म म्हणजे— जन्माचा धर्म, जातिधर्म, व्यवसायधर्म, कुटुंबधर्म, सामाजिक प्रतिष्ठा, लोकमत, परंपरा, नातीगुतींचे नियम हे आवश्यक आहेत, पण आत्म्यासाठी अंतिम नाहीत. कनिष्ठ धर्मात गंभीर समस्या आहे— तो सतत बाहेर बघायला लावतो. लोक काय म्हणतील? घरात काय चालेल? समाजात माझी इज्जत? मुक्काम, पैसा, मानापमान? यामुळेच अहंकाराला खतपाणी मिळतं. आणि मनुष्य दिवसाच्या २४ तासात २० तास “कृत्रिम भूमिका” करत जगतो.
२. श्रेष्ठ धर्म — जो बाहेर नाही, तो ‘अंतर्यात’
श्रेष्ठ धर्म म्हणजे— सत्यनिष्ठा, अंतर्मुखता, विवेक, समत्व, अहंकाराचा क्षय, आत्मबोध, स्वाध्याय, कर्तव्यभाव,
प्रेमपात्रता, आत्मिक शांतता, अनासक्त कर्म. श्रेष्ठ धर्म बाहेरून दिसत नाही. कारण तो नजरेचा विषय नाही… तो “विवेकाची प्रज्ञा” आहे.
पुराणं सांगतात—
कनिष्ठ धर्म जगाच्या नजरेत प्रतिष्ठा देतो; श्रेष्ठ धर्म आत्म्याच्या समोर प्रकाश देतो.
३. दैनंदिन जीवनातील संघर्ष : अर्जुनाचा प्रश्न आपलाच प्रश्न
अर्जुन कुरुक्षेत्रात उभा आहे, पण संघर्ष हा प्रत्येक मनुष्याच्या घराच्या दारात रोज उभा असतो— “हे करावं की नको?” “कर्तव्य काय आणि भावना काय?” “कर्तव्य मोठं की प्रेम?” “नीती मोठी की व्यवहार?”
कनिष्ठ धर्म म्हणतो—
“लोकांना वाईट वाटेल!” श्रेष्ठ धर्म म्हणतो— “तुझ्या अंतरात्म्याला वाईट वाटणार नाही का?” कनिष्ठ धर्म रडवतो. श्रेष्ठ धर्म वाचवतो.
४. कनिष्ठ धर्म मोडला तरी चालतो — श्रेष्ठ धर्म मोडला तर सगळं कोसळतं
ही वाक्यं कठोर आहेत, पण वेदांताचं निखळ सत्य आहे.
एखादं सामाजिक बंधन मोडलं — काही दिवस टीका होईल.
एखाद्या नात्यात मतभेद झाला — वेळेनं सांधलं जाईल.
एखादं नियम मोडलं — समाज विसरेल.
पण श्रेष्ठ धर्माचा भंग — जसे की खोटेपणा, कपट, स्वार्थ, नीतीचा अभाव, कर्तव्यापासून पळवाट—
याचा परिणाम वर्षोभर मन पोखरत राहतो. आत्मा त्या अपराधातून सहज बाहेर पडत नाही.
५. श्रेष्ठ धर्म शिकवतं — “मी नाही, माझ्यातून काहीतरी मोठं कार्य करतंय” हा वेदांताचा मध्यबिंदू.
कनिष्ठ धर्म अहंकारावर आधारलेला. श्रेष्ठ धर्म अहंकाराच्या विसर्जनावर.
श्रेष्ठ धर्म माणसाला शिकवतो— “कर्तृत्व माझं नाही; माझ्यातून जे काही घडतंय ते मी साक्षीभावाने पाहतो.”
यातून निर्माण होते ती शांतता जी शब्दांत मावत नाही आणि अनुभवाशिवाय कळत नाही.
६. या दोन धर्मांचं संतुलन — आधुनिक जीवनातील सर्वात मोठं कौशल्य
तो सुवर्णमध्य यासाठीच आवश्यक आहे— कनिष्ठ धर्म सोडून जगता येत नाही. श्रेष्ठ धर्माशिवाय जगण्याला अर्थ येत नाही.
हे दोन्ही मिळाले की जीवन यज्ञासारखं प्रसन्न होतं.
