जीवनाचा अर्थ : दुसऱ्याच्या सुखात आपलं सुख
मी दुसऱ्याला सुखी पाहून आनंदित होतो—यालाच खरं जीवन म्हणावं. नाही तर जगण्याला अर्थ तरी काय? स्वतः सुखी होण्यापेक्षा दुसऱ्याला सुखी करण्यामध्ये अधिक उदात्तता आहे. दुसऱ्याच्या मुखावर उमटलेलं हास्य, हीच माझ्या जीवनाची खरी संपत्ती. मला कोणालाही रडत बसलेलं पाहायचं नाही—हा भाव जेव्हा माणसाच्या अंतःकरणात रुजतो, तेव्हाच त्याचं जीवन खऱ्या अर्थाने विस्तारतं. हा भाव प्रामुख्याने विवाहित माणसाच्या जीवनात विकसित होतो. कारण लग्न म्हणजे केवळ सामाजिक करार नाही; तो एक मानसिक आणि आध्यात्मिक संस्कार आहे. म्हणूनच जो लग्न करत नाही, त्याच्या मनाचा विकास अपुरा राहतो असं शास्त्रकार सांगतात. ज्याचं स्वतःचं कोणी नसतं, तो कोणासाठी दुःख ओढून घेण्यास तयार होत नाही.
‘लग्न’ या शब्दाचाच अर्थ असा आहे—दुसऱ्याच्या सुखासाठी मी माझ्या सुखावर पाणी सोडायला तयार आहे. म्हणूनच आपल्या परंपरेत लग्नाला धार्मिक विधीचं स्थान दिलं आहे. वास्तविक दोन कामुक जीव एकत्र येतात, तर मग त्यात धर्म कशासाठी? होम-हवन कशासाठी? देव, ब्राह्मण आणि समाजासमोर घेतलेल्या शपथा केवळ औपचारिक बडबड नाहीत; त्यामागे जीवनाच्या वृद्धीचा, भावाच्या विस्ताराचा खोल अर्थ दडलेला आहे. भावाच्या परिपक्वतेसाठी लग्न आवश्यक आहे—हेच त्यामागचं शास्त्रीय कारण आहे. सिंहीण अत्यंत क्रूर असते; पण आपल्या पिल्लांना ती प्रेमाने चाटते. भयंकरातला भयंकर प्राणी सुद्धा कुठे ना कुठे तरी भाववश होतोच. त्या क्षणी त्याचा ‘भव’ गळून पडतो आणि ‘भावा’ने तो ओतप्रोत भरून जातो.
“मी अमुक कोणासाठी जगतो आहे. मला माझं सर्वस्व सोडावं लागलं तरी चालेल”—ही भावना अत्यंत आगळी आणि उच्च आहे. हेच ‘अहं सः’चं सामाजिकीकरण आहे. हाच तर साधा, सरळ अद्वैतवाद आहे. मला जे सुख मिळालं आहे, ते दुसऱ्याला मिळालं नसेल, तर मी त्याची थट्टा करणार नाही. उलट मी त्याला सांगीन—“तू जरा अधिक मेहनत कर. कदाचित मागील जन्मी काही चांगली कर्मे राहून गेली असतील; पण या जन्मी चांगली कर्मे कर. पुढच्या जन्मी तरी तुला नक्की ते सुख मिळेल.” ही दया आहे, करुणा आहे—उपहास नाही.
या जगात सगळ्यांनाच खेळायची संधी मिळते. फक्त कोणाला ती लवकर मिळते, तर कोणाला थोडी उशिरा. शाळेचं पटांगण एकच असतं; काही मुलांना सकाळी खेळायला मिळतं, तर काहींना संध्याकाळी. पण खेळायला सगळ्यांनाच मिळणार—हे नक्की. ‘अहं सः’ हे माणसाचं उदात्तीकरण आहे. मात्र ते जर पत्नी आणि मुलांपुरतंच मर्यादित राहिलं, तर ती फार मोठी उदात्तता नाही. स्वतः सुखी होण्यापेक्षा पत्नीला सुखी ठेवणं, मुलाबाळांची व्यवस्था करणं—ही तर प्राथमिक पायरी आहे.
खरी उदात्तता तेव्हा सुरू होते, जेव्हा तुम्ही दुसऱ्याच्या दुःखात स्वतःला त्याच्या जागी ठेवू लागता. तेव्हा आत्म्याचं सामाजिकरण होतं. इतकंच नव्हे, तर दुसऱ्याच्या सुखात तुम्ही स्वतःचं सुख विसरून जाता. आजच्या मंत्रात ‘हंसः’ म्हणजे ‘अहं सः’—जिवात्म्याचं हे गौरवपूर्ण, व्यापक आणि करुणामय वर्णन आहे.
