‘बनू शकतो’ – हीच माणसाची दिव्यता
Anthropology म्हणजेच मानववंशशास्त्राच्या दृष्टीने पाहिलं तर माणूस हा सिंह–वाघांच्या नाही, तर गाय–गाढवांच्या रांगेतला प्राणी आहे. आपण जंगलात राहणाऱ्या शिकारींच्या वंशातले नाही. जसं गाय किंवा गाढव पाणी पितं तसंच आपणही ओठांनी शोषून घेत पाणी पितो. सिंह, वाघ किंवा कुत्रा जिभेने चाटून पाणी पितो — पण माणूस नाही. ही साधी गोष्ट सांगते की, आपल्या शारीरिक समानतेची ओळख सिंहाशी नव्हे, तर गाढवाशी अधिक आहे. पण गंमत अशी की गाढवं जंगलात दिसत नाहीत; सगळी शहरातच राहतात! ही गोष्ट विनोदी असली तरी तिच्या पाठीमागे एक विचार दडलेला आहे — मानवाचे सामर्थ्य त्याच्या शरीरात नाही, तर ‘बनू शकतो’ या शक्तीत आहे.
भगवंत माणसाकडे आकर्षित झाला, कारण माणूस वाईट बनू शकतो, तसाच चांगलाही बनू शकतो. “मी होऊ शकतो”, “मी घडवू शकतो” — ही जी विलक्षण क्षमता आहे, तिच्याच अमिषाने सृष्टीकर्त्याने माणसात वास करण्याचं ठरवलं. देव स्वतः या दहा बाय दहाच्या खोलीत राहणाऱ्या गणपतरावाच्या शरीरात वसतो — कारण त्याच्या शक्तीनेच आपण चालतो, बोलतो, विचार करतो. हाच तो ईश्वरी प्राणशक्तीचा प्रवाह. माणसाला राक्षस बनण्याचं स्वातंत्र्य आहे, देव बनण्याचंही आहे.
काय बनायचं हे ठरवण्याचं संपूर्ण अधिकार माणसाकडेच आहे. ही क्षमता या विश्वात सूर्य, चंद्र, वारा, पर्वत कुणालाही दिलेली नाही. सूर्याला स्वतःच्या मर्जीने उगवण्याचं स्वातंत्र्य नाही. तो नियमानं उगवतोच. पण माणूस म्हणतो — “रविवारी मी उशिरा उठतो,” आणि त्यात त्याला एक मिजास जाणवते! हीच तर त्याची स्वातंत्र्याची जाणीव आहे.
सूर्याला वेळेवर उठावंच लागतं, पण माणसाला “उठणार नाही” असं म्हणण्याचंही स्वातंत्र्य आहे. म्हणूनच प्रश्न उभा राहतो — सूर्य मोठा की मानव मोठा? उत्तर एकच — मानव मोठा. कारण सूर्य आपली आज्ञा पाळतो, पण माणूस स्वतःची आज्ञा तयार करतो. अर्थात या स्वातंत्र्याची किंमत आहे.
जेव्हा “मी बनवू शकतो” ही शक्ती येते, तेव्हा चुकण्याची शक्यताही येतेच. आणि त्या चुकांचे फटके माणसालाच सोसावे लागतात. म्हणून स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ गुलाबाच्या पाकळ्यांनी मढवलेला रस्ता नव्हे; तो काट्यांनी भरलेला आहे. ज्याने स्वातंत्र्य स्वीकारलं, त्याने दुःखाची परंपराही स्वीकारली पाहिजे. कारण स्वातंत्र्याशिवाय माणुसकी नाही,
आणि जबाबदारीशिवाय स्वातंत्र्य नाही. म्हणूनच “मी बनू शकतो” हीच माणसाची सर्वात मोठी विशेषता ठरते. देव, राक्षस, ज्ञानी, अज्ञानी — काय बनायचं हे त्याच्याच हातात आहे. ही “बनण्याची” क्षमता हीच माणसाची दिव्यता आहे. आणि म्हणूनच भगवंत माणसात येऊन राहिला आहे. समज आणि देवत्वाचा आरंभ माणसाला जर एकदा का हे पक्क समजलं की “भगवंत माझ्यासोबत आहेत,” तर त्याचं संपूर्ण जीवन बदलून जातं. पण ही जाण म्हणजे घोकलेलं ज्ञान नव्हे; ती समज आहे. आणि समज ही वाचनाने, सांगण्याने किंवा ऐकण्याने लगेच येत नाही. तिला निर्माण व्हायला काळ लागतो, अनुभव लागतात, आणि जीवनातील असंख्य प्रसंगांतून ती उमलत जाते.
विजेच्या दिव्याचं बटन दाबल्यावर जसं प्रकाश पडतो, तशी समज एका क्षणात निर्माण होत नाही. ती निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न करावे लागतात, संघर्ष करावा लागतो, आणि स्वतःला वारंवार झिजवावं लागतं. मगच आत्मजाणीवेचा तो स्विच ‘ऑन’ होतो. या “understanding” चा स्विच ऑन-ऑफ करण्याची शक्ति दुसऱ्या कुणाच्याही हातात नाही. तो फक्त माझ्याच हातात आहे. जर तो इतरांच्या हातात असता, तर माणूस माणूस राहिला नसता. म्हणूनच ‘मी कोणाच्या तालावर नाचत नाही’ — ही मस्ती फक्त माणसात आहे, आणि त्याच आकर्षणाने भगवंत माणसात येऊन बसतो.
ही ‘बनू शकतो’ ही मोठी शक्ती आहे आणि ती जपली पाहिजे. काहींची ही शक्ती फार लवकर संपते. एकोणीस वर्षातच जर “मी काही करू शकत नाही” अशी भावना आली, तर तो तरुण नसून म्हातारा झाला. आणि म्हणूनच शंभर पंच्याऐंशी वर्षांचे भीष्म पितामहही तरुण होते, तर कॉलेजमधला अठरा वर्षांचा गणपती म्हातारा असू शकतो — कारण त्याच्या मनातली “बनू शकतो” ही ज्वाला विझलेली असते. ज्याच्या अंतःकरणात “मी बनवू शकतो” ही जाणीव प्रज्वलित आहे, तोच खरा तरुण. त्याची वृत्ती जर “मी देव बनेन, मी देवाचा बनेन” अशी असेल,
तर भगवंतही त्याच्या जीवनात नाचू लागतो — जसा लहान मूल आनंदाने एका पायावर नाचतो, तसा भगवंत त्या माणसाच्या प्रत्येक कृतीत आनंदाने नाचतो.
अंतिम विचार
“बनू शकतो” ही शक्ती म्हणजे भगवंताने मानवाला दिलेलं सर्वात मोठं वरदान आहे.
ती टिकवायची, विकसित करायची आणि योग्य दिशेने वळवायची जबाबदारी प्रत्येकाची आहे.
कारण जेव्हा माणूस स्वतःला घडवतो, तेव्हा तो फक्त स्वतःचा नव्हे — तर भगवंताचाच सहनिर्माता ठरतो.
