नरक चतुर्दशी : अंतर्मनातील अंध:काराचा अंत आत्मप्रकाशाचा प्रारंभ
नरक चतुर्दशी — ही तिथी आपल्या जीवनात अंध:काराचा अंत आणि प्रकाशाच्या उदयाची घोषणा करते.
अमावस्येच्या आदल्या दिवशी, कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीला, नरकासुराचा वध झाला — म्हणून या दिवसाला नरक चतुर्दशी म्हणतात. बाह्यरूपाने ही गोष्ट राक्षसवधाची आहे, पण अंतर्मनात तिचा अर्थ फार गूढ आहे.
१. “नरक” म्हणजे काय?
‘नरक’ हा काही बाहेरचा प्रदेश नाही. तो आपल्याच मनात निर्माण होतो — जेव्हा लोभ, राग, मत्सर, मोह, द्वेष, आणि अहंकार यांनी मन व्यापून टाकलं असतं, तेव्हा आपणच आपल्या आयुष्यात नरक निर्माण करतो. त्या अंध:कारमय मनाचा नाश झाला की, ती नरक चतुर्दशी होते. नरकाचा अंत म्हणजे प्रकाशाची सुरुवात.
२. अंतर्मनातील राक्षसवध
नरकासुर म्हणजे आपल्या काम-वासनांच्या, रागाच्या आणि दंभाच्या विकारांचं प्रतीक. भगवान श्रीकृष्णानं त्याचा वध केला — म्हणजेच विवेकाच्या प्रकाशानं अंध:काराचं अंत:करणातील शुद्धीकरण झालं. ही कथा आपल्याला सांगते — “आपल्या अंतरंगातील राक्षसांना नष्ट केल्याशिवाय प्रकाशमय जीवन सुरू होत नाही.”
3. ‘तेल-उटणे’चा संकेत
या दिवशी तेलाने अंग चोळून स्नान करण्याची प्रथा आहे. तेल म्हणजे मळ, आणि स्नान म्हणजे शुद्धी. अर्थात, या दिवशी बाह्य शुद्धीबरोबर अंतःकरणाची शुद्धी करायची असते. राग, द्वेष, अहंकार — हे सर्व “उटणे” घालून दूर करायचे, आणि निर्मळ मनानं नव्या प्रकाशाचं स्वागत करायचं.
४. दीपोत्सवाची पूर्वरात्र
नरक चतुर्दशी म्हणजे छोटी दिवाळी — दीपप्रज्वलनाची तयारी. दिवा फक्त घरातच नाही, तर मनातही पेटवायचा असतो. कारण जोपर्यंत अंतर्मनात प्रकाश पेटत नाही, तोपर्यंत बाहेरील दिवे केवळ शोभा देतात, समाधान नाही.
५. अध्यात्मिक अर्थ
ही तिथी सांगते —
“आपल्या आतल्या नरकाचा नाश करा, आणि आत्मप्रकाशाचा उदय घडवा.” भक्तासाठी हा दिवस विवेक-जागृतीचा, कर्मयोग्यासाठी शुद्ध आचरणाचा, आणि साधकासाठी अंतर्बोधाचा दिवस आहे.
निष्कर्ष
नरक चतुर्दशी म्हणजे एक दिवा — जो बाहेर नाही, तर अंतःकरणात पेटवायचा असतो. तो दिवा म्हणजे ज्ञानाचा, प्रेमाचा आणि क्षमेचा प्रकाश. अंध:काराचा अंत म्हणजे नरकाचा अंत, आणि भगवंताच्या प्रकाशात स्नान करणं म्हणजेच खरी नरक चतुर्दशी.
