क्रांती, तत्त्वनिष्ठा आणि मानवी स्वार्थ
लेनिनच्या चरित्रातून एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट होते—साम्यवाद ज्या तत्त्वांवर उभा राहिला, त्या तत्त्वांवर विश्वास ठेवणारे सर्वच लोक क्रांतीत सहभागी नव्हते. कामगारांचे जीवनमान उंचावेल, राजेशाही नष्ट होईल आणि सरंजामशाहीचा अंत होईल, अशी आश्वासने दिली गेली; पण प्रत्यक्षात साम्यवादाच्या नावाखाली नव्या स्वरूपाची सरंजामशाहीच उभी राहिली.
याबाबत विचारले असता लेनिन स्वतः कबूल करतो—क्रांतीत माझ्या पाठी उभे राहिलेले अनेक लोक साम्यवादी तत्त्वज्ञानामुळे नव्हे, तर स्वतःच्या स्वार्थामुळे सहभागी झाले होते. मुठभर श्रीमंतांना खाली खेचता येईल आणि त्यातून आपलाही काही लाभ होईल, एवढीच त्यांची अपेक्षा होती.
रशियात औद्योगिक पाया नसतानाही लेनिनने साम्यवाद प्रस्थापित केला, हे त्याच्या प्रभावी नेतृत्वाचे द्योतक आहे. पण त्याच वेळी तो हेही मान्य करतो की, समूहाची प्रेरणा तत्त्वनिष्ठ नव्हती.
हीच स्थिती भारतात गांधीजींच्या बाबतीत दिसते. बहुसंख्य लोक गांधीजींच्या मागे उभे राहिले, पण त्यांचे तत्त्वज्ञान—विशेषतः औद्योगिक संस्कृतीविरोध—सर्वांना मान्य होतेच असे नाही. लोकांना ब्रिटिश सत्ता नको होती; सत्ता आपल्या हातात हवी होती. गांधीजींचे रामराज्याचे स्वप्न क्रांतीनंतर साकार झाले नाही, कारण आंदोलनात सहभागी प्रत्येकाचा स्वार्थ वेगळा होता.
लेनिन असो वा गांधी—त्यांची क्रांती यशस्वी झाली, पण त्यांचे आदर्श पूर्णतः साकार झाले नाहीत. कारण क्रांती ही तत्त्वनिष्ठा आणि मानवी स्वार्थ यांच्या संयोगातून घडते. वॉशिंग्टन, क्रॉमवेल, रूसो यांना अपयशी म्हणणे योग्य नाही; पण हेही नाकारता येत नाही की, केवळ तत्त्वे क्रांती घडवत नाहीत.
निष्कर्ष असा की, माणसाने निर्माण केलेल्या मालकीच्या संस्था माणूसच आपल्या स्वार्थासाठी उभ्या करतो—आणि गरज भासली, तर तोच माणूस त्या उद्ध्वस्तही करतो. म्हणूनच या ऐतिहासिक उदाहरणांचा उल्लेख आवश्यक आहे; अन्यथा ‘होता’ या संकल्पनेचा संदर्भ अपुरा ठरेल.
इतिहास आपल्याला वारंवार एकच गोष्ट शिकवतो—क्रांती व्यवस्था बदलू शकते, पण माणसाचा स्वभाव सहज बदलत नाही. राजेशाही जाऊन लोकशाही आली, गुलामगिरी संपून मजुरी आली, पण सत्तेची आणि स्वार्थाची आकांक्षा मात्र कायम राहिली. म्हणूनच केवळ बाह्य संस्था बदलून समाजाचा खरा उद्धार होत नाही. जोपर्यंत माणूस स्वतःच्या स्वार्थाला ओळखून त्यावर मर्यादा घालण्याची तयारी दाखवत नाही, तोपर्यंत कोणतीही क्रांती अखेरीस नव्या सत्तेचा आणि नव्या स्वार्थाचा जन्म देत राहील. खरे परिवर्तन हे राजकीय किंवा आर्थिक क्रांतीत नसून मानवी चेतनेच्या परिवर्तनात आहे. जेव्हा माणूस स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहू लागतो, तेव्हाच तत्त्वनिष्ठा खऱ्या अर्थाने जिवंत राहते—आणि तेव्हाच क्रांती ही केवळ सत्तेची उलथापालथ न राहता मानवतेच्या उन्नतीची प्रक्रिया बनते.
