साफल्य–वैफल्य आणि आत्म्याचा तोल : वेदव्यासांचे जीवनसूत्र
Success and Failure: Ved Vyasa’s Timeless Wisdom on Maintaining Inner Balance
जीवनात साफल्य येतं आणि वैफल्यही येतं— हे दोन टप्पे अपवाद नाहीत, तर जीवनाचे नियमच आहेत. परंतु प्रश्न असा नाही की साफल्य आलं का, किंवा वैफल्य आलं का; खरा प्रश्न असा आहे की या दोन्ही अवस्थांमध्ये माझा आत्मा कुठे उभा आहे? बहुतेक माणसं साफल्यात फुलून जातात आणि वैफल्यात कोमेजून जातात.
साफल्यात अहंकार वाढतो, वैफल्यात आत्मविश्वास गळून पडतो. माणूस दोन्ही वेळा स्वतःपासून दूर जातो— आणि नेमकं इथेच वेदव्यास उपयोगी पडतात. साफल्याचा धोका साफल्य धोकादायक असतं. कारण ते माणसाला भ्रम देतं— “मीच कर्ता आहे, मीच सर्व काही आहे.”
वेदव्यासांनी महाभारतात असंख्य यशस्वी पात्रे उभी केली, पण एकही पात्र त्यांनी साफल्यात शहाणपण हरपलेलं न दाखवता सोडलं नाही. युधिष्ठिराचा गर्व, अर्जुनाचा अभिमान, दुर्योधनाचा माज— साफल्याचं अंधारलेलं रूप त्यांनी निर्भीडपणे दाखवलं.
व्यास सांगतात— साफल्य आलं, तरी आत्म्याचा तोल सुटता कामा नये. साफल्य हे माझं नसून परिस्थितीचं आहे, आणि आत्मा परिस्थितीपेक्षा मोठा आहे. वैफल्याचा खरा अर्थ वैफल्य आलं की माणूस म्हणतो— “आता काही उपयोग नाही.”
पण वेदव्यास वैफल्याला शेवट मानत नाहीत. ते वैफल्याला शिक्षण मानतात. महाभारतातील जवळजवळ प्रत्येक पात्र वैफल्यातून गेलेलं आहे. अर्जुन रणभूमीवर गळून पडतो. युधिष्ठिर जुगारात सगळं हरतो. कर्ण आयुष्यभर अपमान झेलतो. पण वेदव्यास एक गोष्ट ठामपणे सांगतात— वैफल्यात माणूस मोडायचा नसतो; तो घडायचा असतो.
आत्म्याचा तोल म्हणजे काय?
आत्म्याचा तोल म्हणजे साफल्यात न उडणं आणि वैफल्यात न कोसळणं. जसं काट्यावरचं वजन सारखं राहतं, तसं जीवनातल्या परिस्थिती बदलल्या तरी आतल्या स्थैर्यात फरक पडू नये— यालाच वेदव्यास वसुरूपता म्हणतात.
वसु म्हणजे आधार. जो स्वतः आधार बनतो, तो साफल्य–वैफल्य या दोन्ही पल्याड उभा राहतो. भिरुता आणि पौरुष : योग्य प्रमाण वेदव्यास कधीही एकांगी शिकवण देत नाहीत. ते म्हणत नाहीत—फक्त धैर्य ठेवा. ते म्हणत नाहीत—फक्त सहन करा. ते सांगतात— भिरुता हवी, पण ती विवेकाने वापरली पाहिजे.
पौरुष हवं, पण ते अहंकारात बदलू नये. जोडे आणि टोपी दोन्ही लागतात. टोपी आत घालता येते, जोडे बाहेर काढावे लागतात. कोणती गोष्ट कुठे वापरायची— हा निर्णय आत्म्याचा असतो. सामान्य माणसासाठी वेदव्यास वेदव्यास हे केवळ महापुरुषांसाठी नाहीत. ते सामान्य माणसासाठी आहेत. कारण सामान्य माणसालाच रोज साफल्य–वैफल्य झेलावं लागतं.
घरात, नोकरीत, समाजात, नात्यांमध्ये— दररोज आत्म्याची परीक्षा होत असते. अशा वेळी वेदव्यास सांगतात— परिस्थिती बदलू शकत नाहीस, पण तिला सामोरं जाण्याची उंची वाढवू शकतोस. समारोप साफल्य आलं तरी शांत राहता आलं, वैफल्य आलं तरी उभं राहता आलं— तर समजावं की आत्म्याचा तोल साधला आहे. ही तोल साधण्याची विद्या शाळेत मिळत नाही, पुस्तकांच्या गर्दीत सापडत नाही. ती मिळते— वेदव्यासांच्या स्वाध्यायातून.
म्हणूनच— साफल्य आणि वैफल्य ही दोन टोकं नाहीत; ती आत्म्याच्या कसोटीची दोन साधनं आहेत.
