प्रस्तावना
मानवाच्या जीवनात ‘प्रेम’ ही सर्वात शाश्वत शक्ती आहे. पण ते प्रेम कितपत खरं आणि शुद्ध आहे, हा प्रश्न मात्र उरतो. बहुतांशी ठिकाणी प्रीती ही लाभाशी बांधलेली असते. लाभ मिळेपर्यंत नातं टिकतं आणि लाभ संपला की नातंही कोसळतं. या पार्श्वभूमीवर “करी लाभाविणा प्रीती” हा विचार उभा राहतो. लाभाशिवाय प्रेम करणं हे शक्य आहे का?
1. उपनिषदांचा दृष्टिकोन
बृहदारण्यक उपनिषदात याज्ञवल्क्यांनी मैत्रेयीला सांगितलेलं वचन लक्षात घ्यावं लागतं –
“न वा अरे पत्या कामाय पतिः प्रियो भवति, आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति।”
(प्रिय पती पतीसाठी प्रिय नसतो; तो आत्म्यासाठी प्रिय असतो.)
याचा अर्थ असा की आपण दुसऱ्यावर करतो ते प्रेम प्रत्यक्षात स्वत:च्या आत्मसुखासाठीच असतं. हा आत्मकेंद्रित भाव नष्ट होऊन जेव्हा प्रेम अस्वार्थी होतं, तेव्हाच ते शुद्ध ठरतं.
2. गीतेतील मार्गदर्शन
श्रीमद्भगवद्गीतेत भगवान श्रीकृष्ण भक्तीकडे निर्देश करतात —
“अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते, तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्॥”
(गीता ९.२२)
इथे अनन्यभावाने केलेली भक्ती म्हणजे लाभाविना प्रीतीच होय. जो भक्त काहीही अपेक्षा ठेवत नाही, तोच माझा खरा आहे असं भगवान म्हणतात. म्हणजेच लाभाशिवाय केलेलं प्रेम हे दैवी आहे.
3. लौकिक नात्यांतील प्रीती
आजच्या नात्यांकडे पाहिलं तर बहुतेक नाती हिशोबी झालेली आहेत. पती-पत्नीचं प्रेम, मित्रत्व, स्नेह — सगळ्यांच्या पायाशी अपेक्षा आहे. “तो मला काय देतो?” हा प्रश्न मनाच्या मागे उभा असतो. त्यामुळे ही नाती टिकतात तेवढ्यापुरतीच. लाभ संपला की प्रीतीही संपते.
4. लाभाविणा प्रीतीची मूर्त रूपं
आईचं प्रेम : मुलाकडून काहीही अपेक्षा न ठेवता आई प्रेमाचा महासागर उघडते.
संतांची करुणा : नामदेव, तुकाराम, ज्ञानेश्वर यांची भक्ती ही लाभाशिवाय होती. त्यांनी कधीही भगवंताकडे भौतिक सुखाची याचना केली नाही; त्यांचं प्रेम भगवंताच्या सान्निध्यापुरतं होतं.
भगवंताची कृपा : श्रीराम भक्त हनुमानाच्या भक्तीचं मूळही ‘लाभाविणा प्रीती’च आहे. त्याला ना वैकुंठ हवा, ना मुक्ति हवी; फक्त रामचरणांवर अखंड प्रेम हवं.
5. सुधारणा की कुधारणा?
आधुनिक समाज म्हणतो — “आज नात्यांमध्ये सुधारणा झाली आहे.” पण ती सुधारणा खरी आहे का? जर सुधारणा म्हणजे स्वार्थाचा पगडा वाढवणं असेल तर ती कुधारणा आहे. खरी उन्नती तिथेच आहे जिथे नात्यांमध्ये आत्मिक शुद्धता आहे.
6. निष्कर्ष
“करी लाभाविणा प्रीती” हा केवळ एक भाव नाही तर अध्यात्माचा सर्वोच्च टप्पा आहे. लाभाशिवाय केलेली प्रीतीच खरी भक्ती, खरी मैत्री आणि खरं प्रेम आहे.
गीतेतीलच शब्दांत सांगायचं तर —
👉 निष्काम भक्ती म्हणजेच लाभाविणा प्रीती.
👉 निष्काम कर्म म्हणजेच लाभाविणा सेवा.
जो मनुष्य या अवस्थेला पोहोचतो, त्याचं प्रेम अखंड, शाश्वत आणि दैवी होतं. बाकीचं सगळं हे क्षणभंगुर, व्यवहारिक आणि खोटं ठरतं.
