धर्माचा सुवर्णमध्य : हीन, श्रेष्ठ आणि अध्यात्माची खरी उंची
धर्माचे दोन भाग : हीन धर्म आणि श्रेष्ठ धर्म
अध्यात्मशास्त्र सांगते की धर्माची मूळ रचना दोन स्तरांत विभागलेली आहे.
१) हीन धर्म — व्यवहार, कर्तव्य, जीवनाची व्यवस्था
२) श्रेष्ठ धर्म — अध्यात्मिक धर्म, आत्मज्ञानाकडे नेणारा मार्ग
हीन धर्म म्हणजे आपण जगात निभावणाऱ्या भूमिका—कुटुंब, समाज, व्यावसाय, कर्तव्य, भावना, नाती—यांची सूक्ष्म नीती. हे धर्म अपूर्ण वाटले तरी ते निष्कारण नाहीत. त्यांच्यामुळेच जीवनाचे स्थैर्य निर्माण होते. म्हणूनच “पृथक् धर्मान् पश्चन्तान् अनुविधावति” हे उपनिषद जेव्हा सांगते तेव्हा त्याचा अर्थ असा नाही की हे पृथक धर्म टाकून द्या; तर त्यांच्यात अडकू नका, त्यांना योग्य स्थान द्या.
गुजराती कवीने म्हणलेलं—
“સંસારમા સરસો રહે, પણ મન મારીપાસ
સંસારમા લપાય નહિ, તે જાણ મારો દાસ”
यात दोन सुंदर स्तर आहेत—
संसाराचा आस्वाद गमावू नका, पण त्या आस्वादाच्या मुळात अडकून राहू नका. रस उपभोगा, पण रसरूप आत्म्याचाही विसर पडू देऊ नका. यातच धर्माचे संतुलन सामावलेले आहे.
अध्यात्मशास्त्र एक सूक्ष्म पण अत्यंत महत्त्वाचा भेद आपल्याला शिकवते—धर्माचे दोन मूळ भाग. एक हीन धर्म आणि दुसरा श्रेष्ठ धर्म, ज्याला आपण सर्वसाधारणपणे अध्यात्मिक धर्म म्हणून ओळखतो. जीवनाच्या प्रवाहात हे दोन्ही धर्म योग्यरीत्या सांभाळणे हीच खरी कलाकुसर आहे. कारण जीवनातील प्रत्येक धर्म—कुटुंबधर्म, व्यवसायधर्म, नातेसंबंधांचा धर्म, समाजधर्म—हे सर्व दुर्लक्षित करून आपण आध्यात्मिक होऊ शकत नाही; तसेच या धर्मांमध्ये गुरफटूनही आपण अध्यात्माच्या उंचीवर जात नाही.
उपनिषद सांगते—
“पृथक् धर्मान् पश्चन्तान् अनुविधावति”
अर्थात, मनुष्य निरनिराळ्या धर्मामध्ये हरवतो, पण ज्ञानी तोच जो त्यांना योग्य स्थान देतो. हीच भावना एका सुंदर गुजराती कवीने अत्यंत रसाळ शब्दांत व्यक्त केली आहे—
“સંસારમા સરસો રહે, પણ મન મારીપાસ;
સંસારમા લપાય નહિ, તે જાણ મારો દાસ।”
संसाराचा रस घ्या, रसिक बना; पण त्या रसाचा गाळ मनावर साचू देऊ नका. जीवनातली रंगत उपभोगा; पण त्या रंगांना आत्म्याची ओळख विसरू नका. हीच तर पहिल्या वर्गातील आध्यात्माची सुरुवात आहे—संतुलन.
अध्यात्मिक धर्माचेही दोन भाग
जसे व्यवहारातील धर्म मोठे आणि लहान, सूक्ष्म आणि स्थूल असे असतात, तसेच अध्यात्मिक धर्माचेही दोन विभाग—
१) कनिष्ठ अध्यात्म — स्वतःला हीन मानणारे विचार
२) श्रेष्ठ अध्यात्म — आत्म्याचे मूल्यमापन करणारे, बल देणारे विचार
काहीजण अध्यात्म म्हणजे “जीव काहीच नाही”, “जग म्हणजे माया”, “माणूस कळसूत्री बाहुली” इतपत मर्यादित करतात. हे अध्यात्म नव्हे, हा एक प्रकारचा निराशावाद आहे.
श्रेष्ठ अध्यात्म सांगतं—
होय, चंद्र सूर्य आपण चालवीत नाही; शरीराचे नियम आपण बनवीत नाही; जीवनाच्या प्रक्रियांवर आपली सत्ता नाही. परंतु या सर्वांच्या अनुभवातून विकसित होणारी समज, विवेक आणि अंतर्मुखता ही आपल्या हातात आहे.
शरीराचे नियम पाळले नाहीत तर पोट दुखणारच. भोजनाचा अतिरेक झाला की शय्यासापडणारच. हे सर्व निश्चित चाललेलं आहे; आपण त्याचे स्वामी नाही. पण या निश्चिततेचा अर्थ हीनत्व नव्हे; याचा अर्थ असा की या व्यवस्थेतील आपल्या स्थानाची जाणीव ठेवून जगणे — हाच श्रेष्ठ अध्यात्माचा मूलाधार आहे.
अध्यात्मिक धर्माचेही दोन स्तर
जसे लौकिक धर्मांचे अनेक पदर असतात, तसेच अध्यात्माचेही दोन भेद—
१) कनिष्ठ अध्यात्म
२) श्रेष्ठ अध्यात्म
कनिष्ठ अध्यात्म — निराशावादी दृष्टिकोन
काही जणांना अध्यात्म म्हणजे स्वतःला हीन मानणे असे वाटते. ते म्हणतात— “जीव काहीच नाही”, “माणसाच्या हातात काहीच नाही”, “आपण सगळे कळसूत्री बाहुल्या आहोत.” हा दृष्टिकोन माणसाची शक्ती कमी करतो. जीवाचा गौरव न ओळखता तो निरर्थक असल्याचे भासवतो. हा अध्यात्माचा आरंभ नाही—हा अध्यात्माचा गैरसमज आहे.
श्रेष्ठ अध्यात्म — स्वतःची अस्मिता ओळखणारा मार्ग
होय, चंद्र-सूर्य आपण चालवीत नाही. शरीराचे नियम आपण बनवीत नाही. जर पोट दुखत असेल तर “नको दुखू” म्हणून सांगितले तरी ते ऐकणार नाही. कारण शरीराची व्यवस्था निश्चित आहे; प्रकृती आपल्या मनाने चालत नाही. परंतु याचा अर्थ “मी काहीच नाही” असा नसतो.
याचा अर्थ एवढाच—
मी या विश्वव्यवस्थेचा एक जागरूक, चेतन, सक्रीय सहभागी आहे. माझ्या हातात नसलेल्या गोष्टी मला नम्र करतात; आणि माझ्या हातात असलेल्या गोष्टी मला सक्षम करतात. धर्माचा खरा सुवर्णमध्य
संसाराचे कर्तव्य + अंतर्मनातील रस + आत्म्याची ओळख
यांचा सुंदर समन्वय म्हणजे श्रेष्ठ अध्यात्म. नित्य जीवनातील कर्तव्ये नीटपणे पार पाडणे, संसारातील रसाचा आनंद घेणे, आणि आणखी खोलवर आत्म्यात दडलेल्या मूलरसाचा अनुभव घेणे— ही तीन पायरी एकत्र आल्या की मनुष्याचा धर्म पूर्णत्वास जातो.
अध्यात्म म्हणजे संसार त्याग नव्हे, अध्यात्म म्हणजे संसारात हरवून जाणं नव्हे, अध्यात्म म्हणजे जीवनाच्या प्रत्येक पैलूला योग्य स्थान देणे.
अंतिम तत्त्व जग निश्चित नियमांनी चालतं, आपण त्यातील एक चेतनांश आहोत. “मी काहीच नाही” हा विचार कनिष्ठ धर्माचा. “मी त्या चेतनेचा अंश आहे” हा समाधानी, स्थिर, शक्तिशाली श्रेष्ठ धर्म. यातून मनात एक सुंदर समन्वय तयार होतो—
संसाराची व्यवस्था + अंतर्मनातील रस + आत्मजाणिवेची उंची = अध्यात्माचा सुवर्णमध्य
निष्कर्ष
जीवनातल्या सर्व धर्मांची व्यवस्था लावून, आणि या धर्मांच्या अंतरंगातील ऊर्जेशी नातं जोडून, मनुष्य श्रेष्ठ अध्यात्माकडे उंचावतो. हीन धर्म माणसाला जगायला शिकवतो. श्रेष्ठ धर्म माणसाला स्वतःला ओळखायला शिकवतो.
ही दोन्ही शिकवण एकत्र आल्या की— धर्माचा सुवर्णमध्य आणि आत्म्याचा महिमा दोन्ही प्रकटतात.
