स्वतःचा आवाज आणि जगाचा आवाज — निर्णय कुणाचा? Your life. Your voice. Your decision.
मानव जीवनातील सर्वात मोठी आणि सूक्ष्म अशी जी लढाई आहे, ती म्हणजे— स्वतःच्या आवाजाचा आदर ठेवायचा की जगाच्या आवाजाला मान द्यायचा?
जगाचा आवाज मोठा असतो—धडधडीत, जोरात, अनेकांचा. स्वतःचा आवाज मात्र शांत असतो—हलका, मितभाषी, कधी कधी अस्पष्टही.
पण निर्णयाचा क्षण? तो मात्र एकटाच. आणि त्या क्षणी खऱ्या अर्थाने प्रश्न उभा राहतो—
निर्णय कुणाचा?
१. जगाचा आवाज — अपेक्षा, नियम आणि प्रतिष्ठेची जाळी
जग आपल्याला खूप काही सांगत असतं. “असं कर, हे चांगलं.” “असं नको, लोक काय म्हणतील?” “तुला जमेल का?” “तू जरा जपून राहा.” जगाचा आवाज भीती निर्माण करतो आणि मार्गही दाखवतो. तो आपल्याला बाह्य व्यवहारात बसवतो, व्यवस्था शिकवतो, समाजसुसंगत बनवतो. पण कधीकधी तो आपली अंतर्मनाची दिशा धूसर करतो.
जगाचा आवाज बहुतेक वेळा आपल्या अहंकाराला खाद्य पुरवतो—स्वतःला सिद्ध करण्याची धडपड, इतरांना दाखवण्याची घाई, आणि स्वतःची किंमत बाहेरून मिळवण्याची चंचलता. हे सर्व मिळून मनावर प्रश्नांचा धुरळा उडवतात.
२. स्वतःचा आवाज — शांत, पण मार्गदर्शक
स्वतःचा आवाज कितीही मंद असला तरी तो सत्याशी जोडलेला असतो. मन रिकामं झाल्यावर, अहंकार शांत झाल्यावर, भीती बाजूला झाल्यावर— ज्यावेळी अंतर्मनातून अस्पष्ट पण ठाम असा एक संदेश ऐकू येतो, तोच स्वतःचा आवाज. तो असतो— निरीक्षणाचा, अंतर्यामी विवेकाचा, शांततेत प्रकटणाऱ्या बुद्धीचा, कर्तव्याच्या दिशेकडे नेणाऱ्या अंतःप्रेरणेचा,
स्वतःचा आवाज असा म्हणत असतो:
“हे कर. यात तुझा खरा विकास आहे. यात तुझं सत्य आहे.” जगाचा आवाज यश सुचवतो, पण स्वतःचा आवाज सुविचार सुचवतो. जग पायापुढे रस्ता दाखवतं, पण स्वतःचा आवाज दिशा दाखवतो.
३. मग निर्णय कुणाचा असावा?
हा प्रश्न तत्त्वज्ञानाच्या स्तरावर सुटसुटीत आहे: निर्णय स्वतःचा असावा. पण व्यवहारात हा प्रश्न गुंतागुंतीचा आहे. कारण ‘स्वतःचा आवाज’ हे नाव देऊन आपण कधीकधी कोणाचाही आवाज ऐकू शकत नाही—स्वतःच्या अहंकाराचा किंवा इच्छेचा आवाजही त्यातच मिसळतो.
म्हणून निर्णय करताना तीन स्तर पाहावे लागतात:
(१) जगाचा आवाज — माहिती
तो संदर्भ देतो, अनुभव देतो, दिशा सांगतो. तो ऐकायलाच पाहिजे, पण मानायलाच पाहिजे असा आग्रह नाही.
(२) स्वतःचा आवाज — विवेक
तो ‘हे योग्य आहे की नाही’ सांगतो. अंतर्मनातील शांत निरीक्षण.
(३) आपल्या स्वभावधर्माशी जुळलेला आवाज — कर्तव्य
आपल्या जीवनधर्माशी, आपल्या नैतिक-आध्यात्मिक प्रवासाशी जुळणारा सूक्ष्म निवाडा.
निर्णय कुणाचा? जगच ऐकायचं — पण निर्णय स्वतःचा करायचा.
जग मार्ग सांगेल, पण आपण कोणत्या दिशेने निघायचं ते अंतरात्मा ठरवेल. का? कारण जग परिणाम पहातं, आणि अंतर्मन कारण पहातं.जगाला तुमचं यश दिसेल किंवा अपयश दिसेल; पण तुमचं कर्तव्य तुम्हालाच दिसतं. जगाला तुमची चाल दिसते; तुम्हाला तुमचा मार्ग दिसतो. जगाने सांगितलं म्हणून घेतलेला निर्णय, मनात संशय निर्माण करतो. अंतरात्म्याने सांगितलं म्हणून घेतलेला निर्णय भले अपयश आले तरी मनात शांती ठेवतो.
4. जगाचा आणि स्वतःचा आवाज यात संधी कुठे आहे?
अद्वैताच्या दृष्टीने पाहिलं— जगाचा आवाज आणि स्वतःचा आवाज वेगळा नाही. जगाचा आवाज हे बाह्य रूप, स्वतःचा आवाज हे अंतर्गत रूप. दोन्हीचं एकत्रीकरण झालं की निर्णय ‘माझा’ किंवा ‘जगाचा’ राहत नाही— तो योग्य होतो.
आध्यात्मिक अर्थाने म्हणाल तर: निर्णय “तुझा की माझा” असा नसतो; निर्णय “सत्याचा” असावा.
६. निष्कर्ष — ऐका दोन्ही, पण चालत रहा एका आवाजाकडे: आपल्या अंतर्मनाच्या सत्याकडे, जगाचा आवाज तुम्हाला बाह्य जगाकडे वळवतो. स्वतःचा आवाज तुम्हाला अंतर्मनात घेऊन जातो. या दोन धाग्यांच्या ताण्यातूनच जीवनाचा वस्त्र तयार होतं. जगाला संतुष्ट करणे शक्य नाही, पण स्वतःच्या अंतःकरणाला संतुष्ट करणं शक्य आहे.
आणि म्हणूनच— निर्णय स्वतःचा असावा. पण त्यात सत्याचा प्रकाश असावा.
