ज्याने मला आजन्म साथ दिली आहे तोच मला मरतेवेळी सुद्धा साथ देणार आहे — हे जो समजून चुकतो, आणि ज्याला त्याचा अनुभव येतो, तोच माणूस मृत्युंजय होतो. आणि जो मृत्युंजय होतो, तो मृत्यूला घाबरत नाही. तो तर मृत्यूसोबत खेळ खेळतो.पण जो मृत्युंजय नाही, तो जन्मापासून मृत्यूपर्यंत रोज मरतच असतो. मृत्यू शब्दाचा अर्थ केवळ ‘मरण’ एवढाच नाही. मृत्यू म्हणजे अशाश्वतता. संपूर्ण जग अशाश्वत आहे. आज जे दिसतं ते उद्या दिसेलच, असा विश्वास देता येत नाही. मोटार, बंगला, नाती, यश — सगळं मरणाधीन आहे. पण या अशाश्वत्तेत सौंदर्य पाहण्याची हिंमत मृत्युंजय लोकात असते.
अशाश्वततेतील सौंदर्य जगात अशाश्वतता आहे म्हणून काय झालं? बदल होण्यातच सौंदर्य आहे. कालची फुलं आज टवटवीत राहत नाहीत आणि आज नवीन उगवतात — हेच तर जगाचं वैभव आहे. 1903 मध्ये जे फुल फुललं तेच जर आज 1965 मध्ये तसंच दिसलं, तर त्यातला आनंद संपेल; जीवनाचा उत्साह हरवेल. म्हणूनच, अशाश्वततेतच सौंदर्य आहे.
काही तथाकथित वेदांती म्हणतात, “प्रथम काही नव्हतं आणि शेवटी काही उरणार नाही, त्यामुळे मध्ये जे दिसतं ते खोटं आहे.” पण हे विधान जीवननिषेधाचं प्रतीक आहे. मध्ये जे दिसतं — तेच तर सुंदर आहे! त्या सौंदर्याचं रसग्रहण करता आलं पाहिजे. कल्पना करा — जर असाच एखादा तथाकथित वेदांती कोणाच्या लग्नाला गेला आणि वराला म्हणाला, “ही मुलगी सध्या सुंदर दिसते, पण ती काही वर्षांनी वृद्ध होईल, सुरकुत्यांनी भरलेली दिसेल. म्हणून हे सौंदर्य खोटं आहे.” तर तो वर त्याला काय उत्तर देईल? — “अहो, अशा बोलणाऱ्याला तर लग्नातून बाहेरच काढलं जाईल!”
वस्तू अशाश्वत असते, पण तिची किंमत तिच्या अशाश्वततेमुळेच वाढते. जर काहीच बदललं नाही, काहीही नष्ट झालं नाही, तर नव्याचं मोल कसं कळणार? म्हणूनच भगवंताने जगात अशाश्वतता ठेवलेली आहे. त्या अशाश्वततेच्या पाठीमागे एक गूढ सौंदर्य दडलं आहे. काही अतिरेकी विचारांची माणसं असतात — त्यांना आईस्क्रीम दिलं तर म्हणतात, “हे खोटं आहे. आधी दूध होतं, आता आईस्क्रीम झालं, आणि पुन्हा वितळून दूधच होणार आहे.” अरे भले खोटं असेल, पण झकास आहे ते! “तुम्ही नका खाऊ, मला खाऊ द्या,” असंच आपण त्यांना सांगावं लागेल.
मृत्युंजय माणूस या विनोदी उदाहरणातूनही तत्त्व शिकतो — तो अशाश्वततेची भीती काढून टाकतो, आणि त्या क्षणभंगुरतेतलं सौंदर्य अनुभवतो. म्हणूनच त्याला मृत्यूची भीती वाटत नाही. त्याच्यासाठी सत्यं शिवं सुंदरम् हे केवळ शब्द नसतात, तर अशाश्वततेतील ब्रह्मदर्शन असतं.
मृत्युंजयाचा अनुभव,
मृत्युंजय होणं म्हणजे मृत्यूला हरवणं नाही, तर त्याचं आलिंगन करणं आहे. ज्या क्षणी माणूस ओळखतो की “मी हे शरीर नाही, मी याच्याआधीही होतो आणि यानंतरही राहणार आहे,” त्या क्षणी मृत्यूचा डंख नाहीसा होतो. हा अनुभव एखाद्या ध्यानात, प्रार्थनेत किंवा वेदनेच्या अंधारात उजळतो. शरीर क्षीण होतं, नाती तुटतात, पण आत्मा शांत राहतो — कारण त्याला ठाऊक असतं की तो अमर आहे. मृत्यू म्हणजे पाण्याचं बाष्प होणं — रूप बदलतं, पण अस्तित्व तसंच राहतं. ज्या क्षणी मृत्यू भीतीसारखा वाटेनासा होतो, त्या क्षणी मृत्यू मित्र होतो. तो येऊन सांगतो — “चल, आता पुढचा प्रवास करूया.”
माणूस हसतो, कारण त्याला ठाऊक असतं — “ज्याने मला आजन्म साथ दिली, तोच मला या प्रवासातही घेऊन चालला आहे.” भीतीचा अंत म्हणजे भक्ती आणि भीती ही अज्ञानाची सावली आहे. तिचा अंधार फक्त भक्तीच्या प्रकाशानेच नष्ट होतो. भक्ती म्हणजे अंधश्रद्धा नव्हे; ती म्हणजे समर्पण. जिथे “मी करतो” हा अभिमान संपतो आणि “तो करवतो” ही जाणीव येते, तिथे भीती नाहीशी होते.
भक्ताला ठाऊक असतं — “मी काहीच स्वतंत्र नाही; जो श्वास चालवतो, तोच माझं जगणं चालवतो.” त्यामुळे मृत्यू त्याच्यासाठी शत्रू नसतो, तो भगवंताचा दूत असतो. तो म्हणतो — “तू मला घेऊन जात नाहीस, तू तर मला माझ्या खऱ्या घरी नेतोस.” भीतीचा अंत म्हणजे भक्ती, आणि भक्ती म्हणजे शाश्वत स्मरण. भक्ती फुलली की मृत्यू नतमस्तक होतो, कारण भक्त मरणारा नसतो — तो तर अमरत्वाचा साक्षीदार असतो.
मृत्युंजय अनुभव म्हणजे — अशाश्वततेत सौंदर्य पाहणं, मृत्यूला मित्र मानणं, आणि भीतीच्या अंधारात भक्तीचा दिवा प्रज्वलित करणं. जिथे हा दिवा पेटतो, तिथे मृत्यू नाहीसा होतो — फक्त अमर शांततेचा, सत्यं शिवं सुंदरम् या ब्रह्मप्रकाशाचा तेज उरतो.
