ज्याला स्वतःच्या बुद्धीचा अभिमान वाटतो, त्याने थोडं थांबून ‘ज्ञान म्हणजे काय?’ हा प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे. कारण बुद्धीचा गर्व हा बहुतांशी ‘आपण जाणतो’ या समजुतीवर उभा असतो; पण आपण खरंच काय जाणतो? हे विचारलं की अभिमानाचे सगळे थर गळून पडतात.
आपण डोळ्यांनी पाहतो, कानांनी ऐकतो, मनाने विचार करतो — पण हे सर्व ‘मी’ करतो असं म्हणणंही चुकीचं ठरतं. कारण या सर्व क्रियांच्या मागे एक सूक्ष्म प्रक्रिया कार्यरत असते, जी आपल्या नियंत्रणात नसते. न्यायशास्त्र त्या प्रक्रियेचा शोध घेतं आणि दाखवतं की ‘ज्ञान’ ही गोष्ट केवळ इंद्रियांची देणगी नसून, ती बुद्धी, मन आणि आत्मा यांच्या समन्वयातून निर्माण होणारी अनुभूती आहे.
मग प्रश्न उरतो — या अनुभूतीचा खरा अधिष्ठान कोण?
ते इंद्रिय नाही, बुद्धीही नाही, तर साक्षीभाव असलेला आत्मा.
बुद्धी ही त्याची केवळ साधनं आहेत.
म्हणून जेव्हा एखाद्याला स्वतःच्या बुद्धीचा अभिमान वाटतो, तेव्हा त्याने जाणलं पाहिजे की ती बुद्धीही एका उच्च चेतनेचीच झलक आहे. जशी सूर्याची किरणं पाण्यावर चमकतात, पण प्रकाश देणारा सूर्य असतो; तशीच बुद्धी चमकते, पण प्रकाश देणारा आत्मा असतो.
अभिमान हा बुद्धीचा अंधकार आहे, तर विवेक हा तिचा प्रकाश.
ज्याला आपल्या बुद्धीच्या मर्यादा कळतात तोच खऱ्या ज्ञानाच्या दारात प्रवेश करतो.
विवेक आणि साक्षीभाव: न्यायशास्त्राचा आध्यात्मिक अर्थ
न्यायशास्त्र पहिल्या दृष्टीने तर्क आणि बुद्धिवादावर आधारित दिसतं, पण त्याच्या अंतःकरणात एक अद्भुत आध्यात्मिक अर्थ दडलेला आहे. प्रत्येक प्रश्न — ‘पाहणं म्हणजे काय?’, ‘ज्ञान म्हणजे काय?’, ‘मी कोण आहे?’ — हा प्रत्यक्षात आत्मशोधाचा मार्ग उघडतो.
विवेक म्हणजे याच प्रश्नांमधून उगवणारा प्रकाश.
विवेक म्हणजे वस्तु आणि अवस्तु, सत्य आणि असत्य, आत्मा आणि अनात्मा यातील फरक जाणण्याची क्षमता. न्यायशास्त्र आपल्याला हाच विवेक शिकवतं. ते सांगतं की जगातली प्रत्येक अनुभूती, प्रत्येक ज्ञानाची प्रक्रिया ही साक्षीभावाच्या पार्श्वभूमीवर घडते.
जेव्हा आपण म्हणतो, “मी पाहिलं”, तेव्हा प्रत्यक्षात पाहणारा डोळा नसतो, मन नसतं, बुद्धीही नसते — पाहणारा तो साक्षीभाव असलेला आत्मा असतो.
मन आणि बुद्धी ही त्याची साधनं आहेत, ज्यांच्यामार्फत तो अनुभव घेतो.
याच ठिकाणी न्यायशास्त्राचं आध्यात्मात रूपांतर होतं.
कारण साक्षीभाव समजणं म्हणजेच ‘मी कर्ता नाही, मी ज्ञाता नाही; मी केवळ साक्षी आहे’ या अनुभूतीत स्थिर होणं.
हीच अनुभूती ज्ञानयोगाचं सार आहे.
ज्याने हा साक्षीभाव ओळखला, त्याला जगातील भेद दिसत नाहीत.
तो जाणतो की इंद्रियं जरी कार्यरत असली, तरी त्यांचं केंद्र आत्मा आहे.
तेव्हा विवेक जागृत झाला की बुद्धी शांत होते, आणि बुद्धी शांत झाली की आत्मा प्रकट होतो.
