क्रांती का अपूर्ण ठरतात? ‘होता’ संकल्पनेत दडलेलं समाजपरिवर्तनाचं सत्य
होता : क्रांतीच्या अपूर्णतेमागचा विसरलेला केंद्रबिंदू
इतिहासात क्रांतींची कमी नाही. राजेशाही मोडली, सरंजामशाही उद्ध्वस्त झाली, भांडवलशाहीविरुद्ध उठाव झाले. सत्ता बदलली, राज्यरचना बदलल्या, कायदे बदलले. पण एक गोष्ट मात्र जवळजवळ तशीच राहिली—माणसाच्या मनातील स्वामित्वाची वृत्ती. म्हणूनच प्रत्येक क्रांती काही काळ आश्वासक वाटते आणि नंतर अपूर्ण ठरते. याच अपूर्णतेचं कारण समजून घ्यायचं असेल, तर ‘होता’ ही संकल्पना केंद्रस्थानी ठेवावी लागते.
वेदांच्या दृष्टीने होता म्हणजे जो यज्ञ करतो. पण हा यज्ञ बाह्य विधीपुरता मर्यादित नाही. उपनिषद सांगतात—शरीरं एव यज्ञकुण्डम्. म्हणजे मानवी जीवन हेच यज्ञ आहे. प्रत्येक विचार, प्रत्येक कृती, प्रत्येक इच्छा—हे यज्ञातील आहुती आहे. अशा वेळी प्रश्न असा उभा राहतो : या यज्ञात जळतंय काय?
बहुतेक क्रांतींमध्ये बाहेरचं हवन होतं. राजा, भांडवलदार, सत्ताधारी वर्ग—यांची आहुती दिली जाते. पण अहंकार, मालकीभाव, सत्ता-सुखाची आस ही यज्ञकुंडाच्या बाहेरच राहतात. त्यामुळे यज्ञ होतो, पण शुद्धीकरण होत नाही. लेनिनच्या क्रांतीत राजेशाहीचा अंत झाला, पण स्वामित्वाची मानसिकता नष्ट झाली नाही. मालकीचा स्वरूप बदलला—व्यक्तीऐवजी राज्य—पण “हे माझं” हा भाव कायम राहिला. त्यामुळे जुनी व्यवस्था गेली, पण तिच्याच राखेतून नवी व्यवस्था उभी राहिली. क्रांती यशस्वी झाली; पण होता जागा झाला नाही.
गांधीजींच्या बाबतीतही हेच सत्य दिसते. त्यांनी राजकीय स्वातंत्र्याइतकाच अपरिग्रह महत्त्वाचा मानला. कारण त्यांना ठाऊक होतं—मालकी संस्था बाहेर उभी राहण्याआधी आत उभी राहते. म्हणून चरखा, साधेपणा, संयम, सत्य—हे त्यांच्या दृष्टीने राजकीय साधन नव्हते; ते यज्ञकर्म होते. पण समाजाने स्वातंत्र्य स्वीकारलं; यज्ञ स्वीकारला नाही. त्यामुळे सत्ता गेली, पण मालकीभाव अधिक व्यापक झाला.
इथे एक कटू सत्य उघड होतं— माणूस अन्यायाविरुद्ध उभा राहतो, पण स्वतःच्या स्वार्थाविरुद्ध नाही. दुसऱ्याची मालकी त्याला शोषण वाटते; स्वतःची मालकी नैसर्गिक वाटते. हा दुहेरी निकषच क्रांतीला अपूर्ण ठेवतो. म्हणूनच खरा होता तो नाही जो दुसऱ्याच्या सत्तेचं हवन करतो.
खरा होता तो आहे—जो स्वतःच्या अहंकाराचं हवन करतो. जिथे असा होता जन्माला येतो, तिथे क्रांतीची गरज उरत नाही. कारण तिथे व्यवस्था आतून बदलते. आणि जिथे होता अनुपस्थित असतो, तिथे प्रत्येक क्रांती ही नव्या मालकी संस्थेची प्रस्तावना ठरते. इतिहासाने वारंवार हेच दाखवून दिलं आहे— सत्ता बदलता येते, कायदे बदलता येतात, पण वृत्ती बदलणे ही सर्वांत कठीण क्रांती आहे. आणि म्हणूनच ‘होता’ ही संकल्पना राजकीय नाही; ती आध्यात्मिक आहे. ती क्रांतीपूर्वी आवश्यक आहे, क्रांतीनंतर नव्हे. कारण जोपर्यंत यज्ञात अहं जळत नाही, तोपर्यंत कोणतीही क्रांती पूर्ण होत नाही—ती फक्त सत्तांतर ठरते.
या संदर्भात आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यावी लागते—यज्ञात आहुती देताना जोपर्यंत “देणारा” स्वतः बदलत नाही, तोपर्यंत यज्ञ केवळ प्रतीक राहतो. इतिहासातील बहुतेक क्रांतींनी व्यवस्था बदलण्याचा प्रयत्न केला, पण मनाची रचना तशीच ठेवली. म्हणूनच बाहेर समानतेची भाषा असते, पण आत स्पर्धा, मालकी आणि वर्चस्वाची आकांक्षा टिकून राहते. खरा परिवर्तनाचा क्षण तेव्हाच येतो, जेव्हा माणूस स्वतःच्या स्वामित्वभावाकडे प्रामाणिकपणे पाहू लागतो आणि त्यागाला पराभव नव्हे तर शुद्धीकरण मानतो. अशा वेळी यज्ञ हा केवळ सामाजिक कृती राहत नाही; तो आत्मपरिवर्तनाची प्रक्रिया बनतो. आणि जेव्हा अशी प्रक्रिया व्यक्तीच्या अंतःकरणात सुरू होते, तेव्हाच समाजातील क्रांतीला खरा पाया मिळतो—कारण तेव्हा बदल हा बाहेरून लादलेला नसतो, तो आतून उमललेला असतो.
