Who I’m

“मी कोण आहे” आणि “कोण नाही” — आत्मविकासाचा द्वंद्व

मनुष्याच्या मनात दोन स्वर सातत्याने उमटत असतात.

एक सांगतो—“मी काहीच नाही… माझ्यात काय आहे?”

आणि दुसरा कुजबुजतो— “मी करू शकतो. माझ्यात काहीतरी तेज आहे.”

हे दोन्ही स्वर एकमेकांविरुद्ध नाहीत; प्रत्यक्षात हेच मनुष्याच्या उन्नतीची दोन चाके आहेत. ज्या दिवशी हे दोन्ही आवाज समतोलात वाजतात, तो दिवस आत्मविकासाचा खरा उषःकाल असतो.

‘मी काहीच नाही’ — या भावनेचा आसरा आपण स्वतःकडे प्रामाणिकपणे पाहिलं, की लक्षात येतं की आपण मर्यादांनी विणलेलो आहोत. आपल्या ज्ञानाला काठ आहेत, भावनांना मर्यादा आहेत, शरीराला कालमर्यादा आहे. ही जाणीव मनाला विनम्र करते. विनम्रता हे एक आध्यात्मिक गुणस्थान आहे. ती आपल्याला इतरांशी जोडते, आपल्या चुकांकडे पाहायला शिकवते, गर्वाच्या काट्यांपासून वाचवते. पण… या लघुतेचा अतिरेकी वापर केला की, माणूस स्वतःच्या सावलीलाही घाबरू लागतो. स्वतःचं अस्तित्व क्षुद्र समजायला लागतो. आणि आत्मशक्तीचे सर्व प्रवाह अवरुद्ध होतात.

‘मी सक्षम आहे’ — या भावनेची ऊर्जा.

दुसरा स्वर सांगतो— “मी समर्थ आहे. माझ्यातून कार्य प्रकट होऊ शकतं.” ही गुरुतेची भावना आहे.

ती माणसाला चालना देते. जीवनातील संकटं पचवण्याचं धैर्य देते. आणि स्वतःकडे पाहण्यासाठी एक नवीन दृष्टी देते— “माझ्यातूनही काहीतरी चांगलं घडू शकतं।” गुरुता अहंकार नाही. अहंकार म्हणजे स्वतःकडे टक लावून पाहणं; गुरुता म्हणजे आपल्या सामर्थ्याकडे नम्र नजरेने पाहणं. विकासाचा खरा प्रश्न जीवनात प्रश्न असा नाही की

“मी तुच्छ आहे का?” किंवा “मी महान आहे का?”

खरा प्रश्न असा आहे— मी स्वतःला किती अचूक ओळखतो? ज्याची आत्मओळख अचूक, त्याचा अहंकार शांत आणि धैर्य जागृत असतं. याच जागृतीतून माणूस समतोलात जगायला शिकतो. ही समतोलस्थितीच समृद्ध जीवनाचं रहस्य आहे.

विनय आणि धैर्य — दोन विरुद्ध दिसणारे पण एकमेकांना पूरक गुण

विनय सांगतो— “माझ्यात काही उणे आहेत.”

धैर्य सांगतं— “उणे असूनही मी पुढे जाईन.”

विनयामुळे आपण नम्र राहतो, धैर्यामुळे आपण थकत नाही.

एकामुळे मन सुलभ होतं, दुसऱ्यामुळे जीवन समर्थ बनतं.

कुठे निर्माण होतो समतोल? हा समतोल तयार होतो त्या क्षणी, जेव्हा मन स्वतःकडे अशा नजरेने पाहतं—

“मी मर्यादित आहे — पण निर्बल नाही.

मी सक्षम आहे — पण दर्पयुक्त नाही.”

हीच समतोल जागृती आध्यात्मिकतेची खरी सुरुवात आहे.

अंतिम चिंतन —

जीवनाला दोन हातांनी उचलायचं असतं— एक हात विनयाचा, दुसरा हात सामर्थ्याचा.

फक्त विनय असेल तर माणूस कोमल होतो पण पुढे जात नाही. फक्त सामर्थ्य असेल तर तो पुढे जातो पण दिशाहीन होतो. विनय आणि सामर्थ्य यांच्या संगमातच परिपूर्ण मनुष्य तयार होतो. माणूस तिथेच वाढतो जिथे तो ‘मी कोण नाही’ या सत्याला स्वीकारतो आणि ‘मी कोण आहे’ या तेजाला ओळखतो.